Ekspozycje czasowe

Zygmunt Karolak
Szkicownik z obozu w Neubrandenburgu (1941-1942)

Zygmunt Karolak urodził się w 1905 roku w Kościelcu koło Kalisza. Od najmłodszych lat mieszkał w Kaliszu. Tu skończył szkołę podstawową a potem Liceum im. Tadeusza Kościuszki. W latach 1925-1930 był studentem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Malarstwa uczył się od Wojciecha Weissa, rysunku od Władysława Jarockiego, grafiki od Jana Wojnarowskiego, rzeźby wreszcie od Xawerego Dunikowskiego. Po ukończeniu studiów wrócił do Kalisza i do 1939 roku pracował jako nauczyciel rysunku w kaliskich gimnazjach. Znaczną część okupacji spędził w obozach jenieckich: Prenzlau, Neubrandenburg, Gross Born i Sandbostel. Rysunki, które stworzył w obozach przysyłał do Kalisza swej siostrze. Od 1945 roku jako członek Polskiej Misji Repatriacyjnej w Lubece, brał udział w poszukiwaniu dzieł sztuki wywiezionych z Polski w okresie wojny. Powrócił do kraju w 1947 roku, a trzy lata później podjął pracę w gdańskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych i kontynuował ją do 1975 roku. Zmarł 2 sierpnia 1999 roku. Został pochowany na cmentarzu komunalnym w Kaliszu.

Był malarzem, rysownikiem i grafikiem (w PWSSP prowadził pracownię grafiki artystycznej). Zrealizował także, według własnego projektu, polichromię fasad dwu kamienic przy gdańskiej starówce. Najczęściej malował portrety bliskich i znajomych (seria "Rodzinka"), zwierzęta (w tym ukochane przez niego konie), nieupozowane sceny rodzajowe (m.in. ukazujące barwne życie Cyganów), pejzaże (widoki Sopotu, ale także okolic Kalisza, nostalgiczne scenerie kaszubskich wsi, które odwiedzał latem), martwe natury. "Metoda twórcza Karolaka polega na przygotowaniu kompozycji przy pomocy wstępnych szkiców rysunkowych i malarskich. Obrazy inspirowane pejzażem i otoczeniem ludzkim powstają z reguły w oparciu o studia z natury przeprowadzane z całą skrupulatnością (...). Jest w tej metodzie jakaś skromność i rzetelność artysty, który widzi w naturze niejako najwyższą instancję" - pisze we wstępie do katalogu jednej z wystaw Karolaka Krystyna Fabiańska-Przybyłko. Choć czytelny jest postimpresjonistyczny rodowód jego malarstwa, nosi ono własne piętno, o którym stanowi dynamizm kompozycji, reliefowość faktury barw, mistrzowskie operowanie światłem i cieniem. Odrębne miejsce w jego dorobku stanowią cykle fantazji malarskich ("Marginesy" i "Don Kichot"), które były kanwą wielu eksperymentów formalnych. Dorobek artystyczny Zygmunta Karolaka obejmuje kilka tysięcy prac.

Na kaliskiej wystawie pokazujemy - w kontekście jego malarstwa - nieznany dotąd szkicownik z oficerskiego obozu jenieckiego w Neubrandenburgu. Liczący sobie 236 zarysowanych stron - opasły - zeszyt, obejmuje lata 1941-1942. To niezwykły dokument zarówno historyczny, jak i artystyczny. Przed oczami widza jak czarno-biały film, rozgrywa się cichy dramat obozowej egzystencji: druty i wieżyczki ogrodzenia, prymitywne prycze w zimnych celach, zniszczone mundury, głód, choroby, tęsknota za bliskimi. Widać w tych rysunkach próbę oswojenia ponurej rzeczywistości: zatopienie się w książkach, rozmowy, zabawę w teatr, muzykowanie, przygotowywanie świąt, mizerne kwiaty na stole. Jednocześnie - co zdumiewa - towarzyszy rysownikowi, niezwykłe w tej sytuacji poczucie humoru. Objawia się ono odnotowywaniem zabawnych sytuacji, tworzeniem karykatur współtowarzyszy, dowcipnymi komentarzami słownymi do rysunków. Zachwyca w szkicowniku mistrzostwo artystyczne w operowaniu kreską i plamą (to przecież rysunki niemal wyłącznie ołówkowe, na złym papierze!). Intryguje celność karykatury, zniewala talent portrecisty ukazującego swych współtowarzyszy w różnych konwencjach - od portretu niemal bohaterskiego do szwejkowskiej wizji żołnierza.

Wojenny notatnik Karolaka to nie tylko dokumentalny obraz niemieckiego oflagu, to także intymny portret artysty zmagającego się przez swą sztukę z tragizmem wojennych przeżyć.

Współorganizatorem wystawy jest II Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusz Kościuszki w Kaliszu. Otwarcie ekspozycji jest jednocześnie inauguracją obchodów 100-lecia istnienia tej szkoły, której absolwentem i wykładowcą był Zygmunt Karolak.

Barbara Kowalska

Powrót do podstrony: Ekspozycje czasowe