Ekspozycje czasowe
Tradycyjna ceramika z Tunezji
Współczesne malarstwo z Tunezji
Obie wystawy zostały przygotowane we współpracy z Ambasadą Republiki Tunezyjskiej w Polsce. Uroczystość ich otwarcia zaszczycił swoją obecnością J.E. Ambasador Republiki Tunezyjskiej w Polsce Prof. Ali Bousnina w towarzystwie atache Ambasady Fethi Amamu. W otwarciu wzięli także udział: Wicemarszałek Województwa Wielkopolskiego - Józef Racki, Wiceprzewodnicząca Rady Miasta Kalisza - Jolanta Mancewicz, Prezydent Kalisza - Janusz Pęcherz, Wiceprezydent Ostrowa Wielkopolskiego - Andrzej Jaroń, Wójt Gminy Blizanów - Stanisław Urbaniak oraz liczni mieszkańcy Kalisza i pobliskich okolic.
"Tradycyjna ceramika z Tunezji"
W Tunezji możemy wyróżnić dwa podstawowe typy ceramiki, których początki sięgają daleko w przeszłość i różnią się od siebie zasadniczo. Jeden typ to glazurowana ceramika arabska nawiązująca do średniowiecznej ceramiki arabskiej z Andaluzji, szczególnie do ceramiki krytej emalią lustrową z Malagi. Ceramika ta jest wykonywana przeważnie w ośrodkach miejskich, gdzie dużą rolę odgrywają twórcy z wykształceniem plastycznym. Cieszy się ona dużym wzięciem u turystów, toteż garncarze chcąc zwiększyć podaż swoich wyrobów poczynili różne zmiany w tradycyjnych formach i zdobnictwie, dostosowując je do współczesnych potrzeb. Preferuje się różnego rodzaju wazony na kwiaty i donice oraz wazy. Uproszczeniu uległy dekoracyjne arabeski i motywy roślinne, a prawie całkowicie zanikła dekoracja epigraficzna - ozdobne napisy w pięknej kaligrafii arabskiej. Pojawiły się natomiast nowe motywy zoomorficzne, a czasem nawet sylwetki ludzkie i liczne ażury.
Drugi typ stanowi ceramika użytkowa wykonywana w ośrodkach wiejskich o tradycji berberyjskiej. Korzeniami swoimi sięga ona czasów neolitu, a proste, kreskowe zdobnictwo przypomina zdobienie ceramiki predynastycznej ze starożytnego Egiptu. Prowadzone badania tego zjawiska dowodzą, że nie jest to przypadkowa zbieżność, kolejny przykład prawa konwergencji. Ceramika ta nadal spełnia swoje funkcje użytkowe, szczególnie na wsi i w małych miasteczkach. Z roku na rok maleje krąg jej odbiorców, natomiast wzrasta zainteresowanie ze strony turystów. Wypierana jest z rynku przez tanie i trwalsze naczynia plastikowe, szklane, fajansowe i porcelitowe oraz garnki emaliowane i ze stali nierdzewnej. Również i tu pojawiły się nowe formy oraz nowe zdobnictwo. W miejsce geometrycznych form zdobniczych motywy roślinne oraz zgeometryzowane motywy zwierzęce np. wielbłądy.
Zgodnie z tradycją podziału pracy na wsi garncarstwem zajmują się kobiety, które z pokolenia na pokolenie przekazują sobie tradycje warsztatowe, chociaż nie zawsze tak było i nie wszędzie.
O glinę w Tunezji nie trudno, różnego rodzaju złoża spotyka się prawie na całym obszarze kraju. Szczególnie łatwo ją znaleźć w korytach wyschniętych rzek okresowych tzw. uedach, jest tam jej pod dostatkiem. W odróżnieniu od złóż gliny w naszym klimacie, gliny w Tunezji zwykle występują w twardych, zbrylonych formach. Tak, więc po przewiezieniu trzeba ją najpierw rozkruszyć, wybrać z niej zanieczyszczenia, szczególnie kamyki, potem zanurzyć w wodzie i po dwóch trzech dniach można przystąpić do dalszej pracy. Glina jest wtedy bardziej elastyczna i aby łatwo nie ulegała spękaniom w czasie dalszej obróbki dodaje się środka schudzającego, najlepiej pokruszonej, starej ceramiki.
Wśród licznych jeszcze pracowni garncarskich na wsi tunezyjskiej na szczególną uwagę zasługuj ą pracownie z okolic Sedżnan (mała miejscowość pomiędzy Tabarką i Mateur), w niewielkiej odległości od północnych wybrzeży, na wschód od stolicy kraju. Obecnie jedyny ośrodek, w którym ceramikę lepi się ręcznie, a nie toczy na kole garncarskim. W Sedżnan garncarki lepią naczynia z wałków, a zamiast cokołu używają podstawki (ghlag) zrobionej z suszonych odchodów krowich, ziemi, słomy i popiołu. Taka podstawka może służyć również jako przykrywka do niektórych naczyń. Ścianki naczynia ulepionego z wałków, wygładza się rękami, szpachelką lub płaskim kawałkiem drewna (machat), używając do tego ślizgu, czyli dobrze rozpuszczonej i oczyszczonej masy z gliny. Po zakończeniu tych prac garncarka dolepia do naczynia w zależności od potrzeby uszy lub dziobki (wylewki). Gotowe naczynie suszy się najpierw w cieniu, a później na słońcu, bowiem zbyt raptowny proces osuszania może spowodować popękanie naczynia. Po kilku dniach naczynia są polerowane ślizgiem i zanurzane w kaolinie lub ochrze, a następnie wygładzane pędzelkiem lub jakimś gałgankiem. Kaolin daje białawy kolor a ochra brązowo czerwonawy. Użycie pobiałki zapewnia lepszy kolor i gładszą powierzchnię. Dopiero teraz naczynie jest gotowe do wypalenia. W Sadżnan wypala się nad ogniskiem. Naczynia ustawia się na okrągłej podstawce bezpośrednio na warstwie opału z otworem skierowanym do środka paleniska. Drugą jego warstwę układa się bezpośrednio na wypalanych naczyniach. Za opał służy drewno palmowe, z drzew oliwkowych, oraz nawóz krowi. Taki wypał nie zapewnia równomiernego rozkładu temperatury, toteż jakość wypalonych naczyń jest różna.
Naczynia wylepiane z Sedżan można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej grupy należą naczynia służące do gotowania, przygotowywania i podawania potraw oraz naczynia do picia. Do drugiej różnego rodzaju wyroby pamiątkarskie jak np. figurki, popielniczki itp.
W pierwszej grupie należy wyróżnić różnego rodzaju podgrzewacze jak np. płaskie naczynia na trzech nóżkach przypominające nasze patelnie lub kociołki, zaopatrzone w trzy nóżki. Szczególnie dużo jest różnego rodzaju podgrzewaczy do zaparzania narodowego napoju Tunezyjczyków, jakim jest niewątpliwie herbata. Popularne są dwupoziomowe formy. W zależności od wytwórni mają one różne nazwy np. kucha, naffach, kanun, kanun-bu-ruhin lub zahhafa.
Do grupy tej należą również naczynia do przechowywania i podawania potraw jak np. tebsi lub maajona, służą one również do wygniatania ciasta na chleb. Większe formy zwane gassaa służą do przygotowania kuskusu. Do tej grupy należą również ghannays; są to dużych rozmiarów patelnie służące do prażenia ziarna. Do przechowywania kuskusu i m`hammsa (rodzaj zboża) są używane borna - rodzaj dzbanów, a do mleka dzbany zaopatrzone w podwójne dziobki wylewki hallab lub mahleb; czasami są one zaopatrzone w pałąkowatą rączkę.
Naczynia w zależności od przeznaczenia są bardziej lub mniej zdobione, a te które mają bezpośredni kontakt z ogniem są całkowicie pozbawione elementów zdobniczych.
W Sedżnan do zdobienia naczyń używa się przede wszystkim ochry (kolor czerwony) lub soku z lentyszka, czyli z pistacji kleistej (kolor czarny). Ochrą maluje się naczynia przed wypaleniem, lentyszkiem można także po wypaleniu, ale trzeba później naczynia ponownie wypalić w komorze pieca bez płomieni. Motywy nanoszone na naczynia z Sedżnan to różnego rodzaju figury geometryczne: trójkąty, romby, zygzaki, często wypełnione siatką. Z trójkątów i rombów tworzy się pola szachowe wpisując małe figury do dużej, a podstawą kombinacji jest prosta kreska. Obok motywów geometrycznych do najczęściej spotykanych należą: Ręka Fatimy, czyli Khomsa (od arabskiego chamsa, to znaczy pięć). Pięć palców przeciwko złemu urokowi i złemu spojrzeniu. Ten sam motyw dłoni symbolizował w czasach przedislamskich Baala, patrona Kartagińczyków. Innym bardzo dekoracyjnym motywem jest berberyjska zapinka dwa trójkąty połączone łańcuszkiem. Równie starym motywem jest ryba, którą garncarki z Sadżnan malują pojedynczo lub skomponowane po cztery na planie krzyża greckiego. Do nowych motywów należą sylwetki kozy, bociana i niektóre motywy floralne, jak np. lentyszek, czyli pistacja kleista.
Naczynia wyrabiane w Sedżnan początkowo służyły na potrzeby domowe. Obecnie większość jest sprzedawana turystom i kolekcjonerom. Niestety powoduje to zmiany w technologii produkcji. W miejsce naturalnych barwników pojawiają się sztuczne, a dekoracja naczyń zaczyna naśladować produkowane fabrycznie fajanse.
Berberowie są uważani za rdzenną ludność Północnej Afryki. Obecnie spotykamy plemiona i związki berberyjskie na obszarach od Oazy Siwa w Egipcie aż po wybrzeża Oceanu Atlantyckiego i od brzegów Morza Śródziemnego po południowe granice Sahary. Oblicza się, że językami berberyjskimi mówi dzisiaj jeszcze od 6 do 7 min ludzi; najwięcej w Maroku i Algierii. Wymienione wyżej terytoria prawdopodobnie zamieszkiwali co najmniej od czasów starożytnych. Starożytni Grecy i Kartagińczycy kolonizując południowe wybrzeża Morza Śródziemnego spotykali Berberów i z nimi musieli ułożyć sobie pokojową współpracę, aby móc założyć swoje miasta handlowe faktorie. Powszechnie przyjmuje się, że Berberowie są potomkami twórców cywilizacji kapskiej (nazwa pochodzi od starożytnej miejscowości Capsa - dzisiejsza Gafsa na terenie Tunezji). Kultura kapska przetrwała od późnego paleolitu aż do końca mezolitu, a jej przedstawiciele należeli do białej rasy, która zamieszkiwała również europejskie wybrzeża Morza Śródziemnego. Starożytni pisarze i geografowie nazywali ich różnie, w zależności od miejsc zamieszkiwania. Berberów z terenów Cyrenajki nazywali Nasamonami i Psyllami, z Fezzanu - Garamantami, z Tunezji - Makalami, Getulami z Sahary, Maurami z obecnych terenów Algierii i Maroka, Numidami ze wsch. części płn. Afryki. Współczesna nazwa Berberowie pochodzi prawdopodobnie od greckiego słowa "barbaroi" (obcy, dziki), później używanej przez Rzymian jako "barbari", co oznaczało mieszkańców Północnej Afryki. Nazwę tę przejęli Arabowie jako "Barbar" (liczba mnoga barabira). Sami Berberzy określają siebie jako ludzi wolnych "amazigh". Berberowie przez stulecia ulegali wpływom punickim (starożytna Kartagina), a później wpływom rzymskim. W okresie wojen punickich powstały pierwsze państwa berberyjskie Massylów i Masalesylów, które wsparły Rzymian w walce z Kartagińczykami. Później zostały one włączone przez Rzymian do północno-afrykańskich prowincji Cesarstwa Rzymskiego.
Berberyjskiego pochodzenia było i jest wielu wybitnych myślicieli i intelektualistów. Berberem był wybitny filozof chrześcijański św. Augustyn (zm. w 430 r.) oraz znakomity historyk arabski Ibn Chaldum (zm. w 1406 r.). Berberowie w Tunezji zamieszkują przede wszystkim okolice Gafsy, Matmaty i na wyspie Dżerba i zaliczają siebie do grup Zanata i Laweta.
Językiem berberyjskim mówią jeszcze na południu Tunezji w małych miejscowościach takich jak Zraua, Taudżut, Tamasret, w Matmata, Szenini czy Duiret. Berberowie tunezyjscy stanowią około 1% ogółu ludności i przeważnie są Ibadytami, tzn. odłamem Charydżytów, którzy nie uznawali zwierzchnictwa Kalifatu. Generalnie określani są jako Dżebalia czyli górale, ponieważ część z nich zamieszkuje w dawnych obronnych wioskach tzw. Ksarach (ksur), dokąd zepchnęła ich narastająca od XI w. inwazja arabskich Beduinów Banu Hilal. Zajmują się przeważnie uprawą zbóż, palm daktylowych, oliwek i cytrusów, hodują także liczne stada owiec i kóz. Charakterystycznymi reliktami przeszłości są podziemne mieszkania i składy oraz wspólne obronne spichrze zwane ghorfa lub gasr.
Henryk Brandys
"Współczesne malarstwo z Tunezji"
Na wystawie prezentowane są prace sześciu artystów plastyków pochodzących z Tunezji:
M. Abdelaziz Gorgi
Artysta urodził się 2.06.1928 r. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Tunisie w latach 1944-1949. Od 1949 do 1953 r. mieszkał i pracował w Paryżu. Jest współtwórcą Akademii Sztuk Pięknych w Tunisie, w której od 1968 r. do dnia dzisiejszego pełni funkcję Dyrektora. W latach 1959-1983 był profesorem tej Akademii, a od 1973 r. pełni też obowiązki Dyrektora "Galerii Gorgi". Otrzymał szereg nagród (m.in. I nagrodę Miasta Tunis - 1961) i wyróżnień honorowych (m.in. Wielką Wstęgą Państwową za Zasługi Kulturalne. (1999) oraz Nagrodę Prezydencką (2000). Uczestniczył w wielu wystawach indywidualnych i zbiorowych (m.in. w Wenecji, Paryżu, Sztokholmie - 1957, Waszyngtonie i Nowym Jorku - 1961 oraz Tunisie). Zrealizował wiele dekoracji - ceramika, mozaiki, rzeźby, gobeliny - budynków publicznych w Tunisie, Paryżu, Bernie, Genewie, Kuwejcie i Abu Dhabi.
Mme Asma Mnaouar
Artystka urodziła się w 1965 r. w Tunisie. W latach 1984-1988 odbyła studia na Wydziale Estetyki i Nauk o Sztuce Uniwersytetu w Tunisie. Następnie w latach 1988-1993 studiowała malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Rzymie. W 1995 r. działa w Pracowni "Bildzwang" w Lucernie w Szwajcarii, a w latach 1996-97 w Pracowni Tunezji - w Międzynarodowej Siedzibie Sztuk w Paryżu. Otrzymała szereg nagród - m.in. I Nagroda krytyków "Giordano Bruno" - Campagna-Salerno, Włochy (1993), "Złoty żaglowiec" - I Nagroda na Biennale w Kuwejcie (1995) i I Nagroda za twórczość na Wystawie Związku Plastyków Tunezyjskich (1999). Miała liczne wystawy indywidualne: m.in. w Rzymie (1993), Paryżu (1995) oraz Tunisie (1996-98), a także uczestniczyła w wielu wystawach zbiorowych - m.in. we Włoszech (Rzym - 1993), Francji (Marsylia - 1993), Szwajcarii (Lucerna - 1995, Biel - 1997, Genewa - 2000), Niemczech (Hannover - 1999) oraz Norwegii (2000), Litwie (2000) i Łotwie (2001), a także Tunezji.
M. Rafik El Kamel
Artysta urodził się w 1944 r. w Tunisie. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Tunisie (1962-1966) oraz w Szkole Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu (1968-1971). W latach 1971-1998 był profesorem w ISBAT w Tunisie. Miał liczne wystawy indywidualne (w Tunisie - 1966, 1976, 1979, 1982, 1984, 1986, 1989, 1991, 1992, 1995, 1997, 1998 i 2000), Paryżu (1980, 1987 i 1993), Monachium (1982 i 1983) oraz Barcelonie (1994), a także uczestniczył w wielu wystawach zbiorowych - w Tunezji, Francji, Kuwejcie, Jordanii, Hiszpanii, USA, Litwie, Łotwie, Niemczech i Norwegii.
M. Abderrazak Sahli
Urodził się w 1941 r. w Hammamet, gdzie mieszka i pracuje do dziś. W 1969 r. otrzymał dyplom Akadami Sztuk Pięknych w Tunisie, a następnie odbył studia na Wydziale Sztuk Plastycznych Uniwersytetu Paris-VIII. We Francji przebywał do 1987 r. W 1985 r. dołączył do grupy wędrownych artystów skupionych w "Les Docs", dających przedstawienia wokalne i plastyczne, w których wykorzystuje się możliwości ludzkiego ciała. W 1971 r. uczestniczył w Paryskim Biennale i od tego czasu wystawia swoje prace na wystawach indywidualnych we Francji, Japonii, Anglii i Tunezji. W latach 70-tych podjął decyzję całkowitego poświęcenia się pracy artystycznej i świadomie zrezygnował z pracy zarobkowej. Zaangażowanie w przekształcenie świata konwencjonalnego popycha artystę do poszukiwań wieloznaczności przedmiotów codziennego użytku. Wykorzystanie przez niego przedmiotów użytkowych poza ich pierwotne przeznaczenie, potwierdza przewrotność i zabawowy charakter jego sztuki.
Mme Rym Karoui
Artystka urodziła się w 1967 r. w Bizercie. Studia ukończyła w 1991 r. (Narodowy Dyplom Sztuk Pięknych), a następnie uzyskała Narodowy Dyplom Wyrazu Form Plastycznych Akademii Sztuk Pięknych w Marsylii (1993). W 1991 r. odbyła praktykę z rzeźby na Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu, a w 1993 r. z malarstwa na Akademii Sztuk Pięknych w Barcelonie. Miała dwie wystawy indywidualne (w Marsylii - 1992 i w Sidi-Bou-Said - 1993) oraz uczestniczyła w wystawach zbiorowych w Tunezji (1997), Litwie (2002), Norwegii (2002) i Łotwie (2003).
M. Habib Bouabana
Urodził się 17.03.1942 r. w Tunisie. Uczestniczył w naukach koranicznych w Kouttab, a następnie ukończył szkołę podstawową "Orfania". W latach 1954-1960 nie mogąc uczestniczyć w normalnym toku studiów, uczęszczał do Akademii Sztuk Pięknych w Tunisie jako "praktykant" - rozwijał swoje umiejętności malarskie z pomocą Henri Saâda oraz z zakresu ceramiki u Abdelaziz Gorgi. W 1962 r. pracował w warsztacie ceramicznym Narodowej Izby Rzemieślniczej. Dwa lata później uczył się rysunku w Liceum w Gafsie. W 1966 r. rozpoczął pracę w Centrum Nauczania Dorosłych, gdzie przygotowywał pomoce dydaktyczne, plakaty oraz ilustracje przeznaczone na potrzeby centrum. W tym też czasie napisał i opublikował sztukę teatralną "Addawama". W 1968 r. podjął decyzję całkowitego poświęcenia się malarstwu. Od 1982 r. uprawia też działalność publicystyczną pisząc artykuły na tematy kulturalne i społeczne. Miał kilka wystaw indywidualnych (Tunis - 1977, 1983, 1985, 1988, 1999) i Salammbo (1990 i 1991) oraz uczestniczył w szeregu wystaw zbiorowych (w Tunezji - 1984, 1986, 1994, Norwegii - 2002, Litwie - 2002 i Łotwie - 2003).
Powrót do podstrony: Ekspozycje czasowe
